راهنمای جامع آسانسور ؛ آشنایی با اجزا و انواع آن

آسانسور

آسانسور چیست؟

آسانسور ،  اتاقک متحرکی است که به وسیله آن از طبقه‌ای به طبقات بالا روند و یا از طبقه بالا به پایین فرود آیند. به عبارت دیگر آسانسور تجهیزات حمل و نقل عمودی است که حرکت مردم و یا کالا بین طبقات را تسهیل می‌بخشد. آسانسور معمولاً به کمک موتور الکتریکی باعث حرکت عمودی کابین می‌شود.

در ساختمان سازی فعلی که بیشتر به سمت چند طبقه سازی و مجتمع های بزرگ مسکونی تمایل پیدا کرده است کاربرد آسانسورها بسیار گسترده و بعضا ضروری می باشد به حدی که آپارتمان های فاقد آسانسور از اقبال کمتری برای جذب مشتری برخوردارند. امروزه حتی برای ساختمان های دو طبقه نیز به جهت لوکس سازی و افزایش امکانات آسانسور تعبیه می شود.

در فرهنگ فارسی معین معنی  کلمه آسانسور عبارت است از : (سُ) [ فر. ] ( اِ.) اتاقک متحرکی که به وسیلة آن از طبقه ای به طبقات بالا روند و یا از طبقة بالا به پایین فرود آیند؛ بالابر، آسان بر (فره ).

این کلمه معادل Elevator در زبان انگلیسی با تلفظ آمریکاییUs : /ˈeləˌvetər/   و تلفظ
انگلیسیUk : /ˈelɪveɪtə/   به معانی بالابر (شخص یا دستگاهی که بالا می برد) ، آسانسور، فرازبر (در انگلیس می گویند: lift)، فراز رسان (محل بنایی و معدن وغیره) می باشد.

به نظر می رسد خود کلمه از معادل فرانسوی آن (به فرانسوی: ascenseur) وارد زبان فارسی گردیده است و معادل فارسی پیشنهاد شده برای آن بالابر مصوّب فرهنگستان یکم، و آسان‌بر مصوّب فرهنگستان کنونی بوده است که البته امروزه واژه بالابر بیشتر برای اطلاق به دسته ماشینهایی که به عنوان مثال در ساختمان‌سازی به منظور حمل بار و نفر به ارتفاع و یا در خطوط تولید جهت انتقال بار و هم سطح سازی به کار می‌روند، استعمال می‌شود و واژه آسان بر هم فراگیر نبوده است.

آسانسور
آسانسور

تاریخچه آسانسور

آسانسور به شکل بالابر که با استفاده از طناب مصالح یا انسانی را که روی کابینی سوار بوده بالا می کشیده از زمان های دور مورد استفاده بوده اما اولین اقدام در ایمن کردن آن شاید برای اولین بار توسط یک مکانیک آمریکایی ارائه گردیده است . یک مکانیک آمریکایی به نام الیشا اوتیس ایمنی را در بالابر با به کارگیری چرخی ضامن‌دار که در صورت پاره‌شدن طناب، اندکی پس از سقوط بالابر را متوقف می‌کرد، فراهم کرد.

این اختراع که در سال ۱۸۵۴ در نمایشگاهی در نیویورک پرده‌برداری شد، مقدمه‌ای برای کاربرد گسترده بالابر بود. تا قبل از دهه ۱۹۹۰، عمده اموزش‌ها در این صنعت بصورت اموزش‌های محدود و استاد و شاگردی و صرفاً در کارخانه‌های بزرگ آسانسورسازی معمول بود. به همین سبب آموزش در این صنعت محدود و پنهان بود.

برای اولین بار در سال ۱۹۹۵ میلادی اتحادیه آسانسور و پله برقی انگلستان (LEIA) با همکاری پروفسور یانوفسکی و پروفسور جینا بارنی اقدام به برگزاری دوره‌های آموزشی کوتاه مدت ماژولاری در انگلستان نمود که بیشتر مورد استفاده نصابان و متخصین این کشور بود. در ادامه این اتحادیه با همکاری دانشگاه نورث همپتون انگلستان دوره‌های دانشگاهی این رشته را در مقطع کاردانی و کارشناسی آغاز نمود. اولین دوره این مقاطع در سال ۱۹۹۸ در نورث همپتون انگلستان با هدایت جانات آدامز، برایان واتز، استفان کازمارسیزیک که از اعضای هیئت علمی دانشکده مهندسی مکانیک و علوم کاربردی بودند آغاز شد. از سال ۲۰۰۰ به بعد مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری تخصصی تحت عنوان elevator and escalator engineering آغاز گشت.

آسانسور
آسانسور

انواع آسانسور

تمامی آسانسورها در داشتن خصوصیاتی مانند داشتن کابین، حرکت عمودی و توقف در سطوح مختلف با هم مشابه‌اند. اما از لحاظ نحوه اعمال نیروی محرکه به کابین متفاوت بوده و به چهار دسته آسانسورهای کششی، هیدرولیک، وینچی و مغناطیسی تقسیم می‌شوند.

  • آسانسورهای کششی : نیروی محرکه در این نوع آسانسورها از یک موتورالکتریکی که معمولاً در بالای چاه آسانسور و در محلی به نام موتورخانه نصب گردیده، تأمین می‌شود. بر روی فلکه این موتور تعدادی کابل فولادی (اصطلاحاً سیم بکسل) وجود دارد که از یک سمت به کابین آسانسور و از سمت دیگر به وزنه‌های آسانسور که درون قابی فلزی به نام قاب وزنه قرار دارند، متصل است. جنس این وزنه‌ها معمولاً از چدن یا بتن است. وزن این وزنه‌ها به اندازه وزن کابین به علاوه نصف ظرفیت کابین است. وزن هر نفر در محاسبات مربوط به آسانسور ۷۵ کیلوگرم است. دلیل قرار دادن وزنه در سیستم آسانسور کمک به بالا بردن آسانسور است در غیر اینصورت برای این کار باید موتورهای بسیار قوی با کیلووات بالا استفاده کرد. پس با این کار توان موتور مورد استفاده کاهش می‌یابد. طبیعی است که این وزنه در پایین آمدن آسانسور مزاحمت ایجاد می‌کند، اما چون هر جسم بدون دخالت به پایین سقوط می‌کند پس استفاده از وزنه مانعی بزرگی در حرکت آسانسور ایجاد نمی‌کند. اساس کار این نوع آسانسورها بر اساس نیروی اصطکاک بین سیم بکسلها و فلکه موتور است. در داخل فریم وزنه به اندازه وزن کابین به اضافه نصف ظرفیت کابین وزنه وجود دارد. مثلاً اگر ظرفیت کابین ۹۰۰ کیلوگرم باشد (یعنی آسانسور نفربر ۱۲ نفره چون متوسط وزن هر نفر ۷۵ کیلوگرم است) باندازه ۴۵۰ کیلوگرم باضافه وزن کابین در کادر وزنه، وزنه وجود دارد. با کمک این وزنه، نیروی کشش لازم برای حرکت کابین کاهش می‌یابد چرا که در صورت رعایت کردن ظرفیت کابین، اختلاف وزن بین کادر وزنه و کابین تحت هر شرایطی از نصف ظرفیت کابین (در مثال قبل ۴۵۰ کیلوگرم) بیشتر نخواهد شد و در حرکت به سمت بالا یا پایین سیستم کشش آسانسور حداکثر برای جابه جایی جرمی به اندازه نصف ظرفیت کابین توان مصرف خواهد کرد.
آسانسور
آسانسور
  • آسانسورهای هیدرولیک : اخیراً آسانسورهای هیدرولیکی نیز جای خود را در بین کاربران خانگی باز کرده‌اند. در اروپا بیش از ۷۰ درصد از آسانسورهای زیر ۵ طبقه هیدرولیک استفاده می‌شوند که از محاسن این نوع آسانسورها می‌توان به نرمی حرکت در استارت اولیه؛ خرابی و استهلاک بسیار کم؛ سهولت در عیب یابی و تعمیر؛ ایجاد آسانسورهای زیبا و شیشه‌ای به دلیل حذف کادر وزنه و سیم بکسل؛ احتیاج به سازه سبک؛ عدم نیاز به موتورخانه در پشت بام؛ ایجاد آسانسورهای باربر و سنگین با تناژ بالا و زیبایی بام خانه و همچنین تراز شدن دقیق آن در طبقات اشاره نمود اما از محدودیتهای استفاده از این نوع آسانسورها می‌توان به محدودیت در ارتفاع و کندی نسبی سرعت آنها و تنها قرارگیری در چاهک را اشاره کرد. (البته امروزه با استفاده از درایو و سیستم خنک‌کننده می‌توان به سرعت ۱ متر به صورت معمول دست یافت. آسانسورهای هیدرولیک با موتور الکتریکی و پمپ فشار روغن و جک هیدرولیک کار می‌کنند.

در آسانسورهای هیدرولیک به خاطر اینکه کادر وزنه وجود ندارد و سیستم جک هیدرولیکی باید تمامی کابین و مسافران را جابه‌جا کند نیاز به موتورهای قوی تری هست. در این آسانسورها یک موتور سه فاز غوطه ور در روغن به همراه یک شیرالکتریکی مخصوص که اصطلاحاً پاور یونیت نامیده می‌شوند وظیفه تأمین فشار روغن برای جک هیدرولیک را داراست. برای راه‌اندازی موتور به خاطر وجود موتورهای قوی تر در صورت استفاده از درایو یا سافت استارتر نیاز به هزینه بسیار بالاتری است پس لذا معمولاً برای شروع به کار موتور پمپ هیدرولیک از سیستم رایج ستاره – مثلث استفاده می‌شود. اما این موتور و فشار تنها در حرکت به سمت بالا مورد نیاز است و برای حرکت کابین به سمت پایین نیازی به روشن کردن موتور و مصرف توان نیست و تنها با بازکردن یک شیر و خالی کردن روغن جک کابین به آرامی به سمت پایین حرکت می‌کند. به عبارت دیگر یک سیستم هیدرولیک تنها در نیمی از مسافت حرکتی خود (تنها به سمت بالا) خود توان قابل ملاحظه‌ای مصرف می‌کند و در نیمه دیگر (تنها به سمت پایین) از نیروی گرانش استفاده می‌کند و این موضوع مصرف برق بالاتر آن نسبت به آسانسورهای دوسرعته را منتفی می‌کند.

آسانسور
آسانسور
  • آسانسورهای وینچی : نوعی آسانسور است که با زنجیر یا طناب فولادی آویزان شده و نیروی رانش به طریقی به غیر از اصطکاک به آن وارد می‌شود. در این نوع آسانسورها قاب وزنه وجود ندارد.

 

  • آسانسورهای مغناطیسی : در این آسانسورها ریل‌ها و تجهیزات متصل شده روی دیوار چاه آسانسور با مغناطیس دائم نقش استاتور موتور و کابین آسانسور نقش روتور را ایفا می‌کنند. با اتصال جریان برق به استاتور، میدان مغناطیسی ایجاد و به روتور القا می‌گردد. میدان مغناطیسی ایجاد شده در نقاطی قطع و با القای جریان برق بوسیله سیم پیچ‌های استاتور، سیم پیچ‌های تعبیه شده روی روتور باردار شده و کابین به حرکت در می‌آید؛ بنابراین در این آسانسورها اجزایی نظیر وزنه تعادل، کابل فولادی، موتوخانه و .. وجود نخواهد داشت. آسانسورهای مغناطیسی بسیار ایمن‌تر از آسانسورهای معمولی بوده اما از لحاظ قیمتی بسیار گران‌تر می‌باشند.

 

  • آسانسورهای کارگاهی : آسانسورهای کارگاهی مکمل و تسریع کننده برج سازی و سازه‌های بلندمرتبه هستند. این آسانسورها قادرند از شروع کار توسط خودشان مونتاژ و با سازه ساختمان ارتفاع بگیرند. این آسانسورها قابلیت کار تا ارتفاع ۵۰۰ متر و بالاتر را داشته و در ظرفیت‌های ۱ و ۱٫۵ و ۲ تن تولید می‌شوند. در ساختمان‌های بلندمرتبه جهت انتقال نفرات و مصالح بعد از اتمام سازه ساختمان و از ابتدای شروع کار در ساختمان از آسانسورهای ویژه بار و نفر استفاده می‌گردد. این آسانسورها در انتقال پرسنل کارگاه و لوازم و مصالح به طبقات بسیار مؤثر بوده و موجب تسریع عملیات ساختمانی می‌گردند.
آسانسور
آسانسور

اجزا آسانسور

اجزاء تشکیل دهنده آسانسور بسیار گسترده و تخصصی می باشند که در مجال این مقاله نمی گنجد اما اگر بخواهیم به صورت  مختصر و با یک کلی بینی به آن بپردازیم از اجزاء اصلی آسانسور که بیشتر در دید می باشند می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

  • سیستم محركه MACHINE: عامل اصلی حركت در آسانسور می باشد. موتورها به صورت گیربکس دار و بدون گیربکس موجود می باشند.
  • كابین CAR: قسمتی از آسانسور است كه دارای درب كاملا ایمن بوده و مسافران یا بار داخل آن قرار می گیرد و كنترل حركت از داخل برای افراد امكان پذیر می باشد.تزئینات داخل كابین با توجه به نوع كاربری آسانسور متفاوت بوده و ممكن است از نوع ورق رنگ شده كوره ای، روكش فورمیكا، روكش استیل و با از جنس شیشه كه این نوع كابین اصطلاحا شیشه ای (پانورامیك) نامیده می شود، انتخاب گردد.
  • تابلو فرمان CONTROL PANEL : به قسمتی از آسانسور گفته می شود كه در موتورخانه آسانسور جای داشته و وظیفه آن كنترل كامل آسانسور می باشد كه نقش بسزایی را در ارتباط بین اجزا تشكیل دهنده یك آسانسور به عهده دارد. تابلو فرمانها به دو دسته عمده تقسیم می شوند:
    • میکروپروسسور که در آسانسورهای دو سرعته مورد استفاده قرار می گیرد.
    • میکروپروسسور یه همراه درایو کنترل vvvf که در آسانسورهای یک سرعته مورد استقاده قرار دمی گیرد.

از مزایای این درایو کاهش مصرف انرژی تا 50 درصد، کاهش استهلاک موتور گیربکس و جلوگیری از شوک ناشی از استارت و استاپ آسانسور می باشد. ضمنا حرکت در این نوع آسانسورها به واسطه بکارگیری درایو به نرمی انجام می گیرد.

  • ریلهای راهنما GUIDE RAIL: ریل وسیله ای است از جنس سخت (صلب) كه نقش هدایت كابین و وزنه تعادل را در آسانسور دارا می باشد و متعلقات و اتصالات آن می بایست تحمل نیروهای ناشی از عملكرد ترمز ایمنی (پاراشوت) و همچنین انحنا و پیچشهای ناشی از بار نامتعادل داخل كابین را دارا باشد.
  • سیم بكسل WIRE ROPE: به مجموعه چندین رشته كلاف تافته شده از تارهای نازك فولادی بدور هم سیم بكسل گفته می شود. انتقال نیروی موتور گیربكس به كابین به منظور جابجایی آن بین طبقات بر عهده سیم بكسل است.
  • تراول كابل TRAVELING CABLE: انتقال دستور عملكرد آسانسور را بین اجزا آن برعهده دارد.
  • درب طبقات LANDING DOOR: با توجه به نوع آسانسور، موقعیت و فضای چاه آسانسور، متفاوت بوده و ممكن است از نوع نیمه اتوماتیك(لولایی) و یا فول اتوماتیك انتخاب گردد. قابل ذكر است انتخاب اندازه مفید درب با توجه به نوع كاربری و فضای موجود متغیر می باشد. از انواع درب های آسانسور می توان به نمونه های زیر اشاره کرد:
    • تلسكوپی
    • سانترال
    • لولایی
    • در لولایی تمام  شیشه ای
  • درب كابین CAR DOOR: استفاده از این درب باتوجه به نوع كاربری آسانسور تعیین می گردد و معمولا به صورت اتوماتیك می باشد.
  • شاسی های احضار OPERATING PANEL: این شاسی ها وظیفه فرمان دهی آسانسور جهت حركت كابین را با توجه به انتخاب موقعیت طبقه مورد نظر عهده دار است كه در داخل كابین و همچنین در طبقات (كنار در طبقات) مورد استفاده قرار می گیرد.
  • فضاهای مورد نیاز آسانسور در ساختمان
آسانسور
آسانسور

نصب آسانسور در ساختمان نیازمند در نظر گرفتن فضاهایی خاص با استاندارد هایی ویژه می باشد که در همان مراحل ساخت ساختمان باید مطابق نقشه های معماری در نظر گرفته شده و طبق استاندارد آماده سازی گردند.

  • چاه آسانسور : فضایی است که ریل و برخی از تجهیزات آسانسور در آن نصب می شوند و کابین و وزنه تعادل در این مکان حرکت می کنند بطوریکه این چاه با دیواره ها، دیواره های اضطراری، دربهای طبقات و دربها محصور می شود.
    • سه طرف چاهک (سمت راست – روبرو – سمت چپ) می بایستی بوسیله دیوارکشی از کف تمام شده اولین توقف تا اطاقک موتورخانه بر روی پشت بام اجرا گردد. ممکن است دیوارکشی با یکی از روش های زیر برحسب شرایط ساختمان انجام پذیرد:
      • ورق کشی: که به تناسب فضا از ورق های فلزی _ یا پانل های گچی استفاده می شود
      • رابتیس بندی: با استفاده از تورهای فلزی مخصوص و اندود کاری روی آن
      • آجر کشی
    • انجام اندود دیوار از طرف داخل چاهک بوسیله سیمان یا خاک و گچ
  • چاهک (Pit) : این ارتفاع را با P نشان می‌دهیم . چاهک در چاه آسانسور به جهت تامین فضای جان پناه برای سرویسکار آسانسور و نصب برخی تجهیزات از قبیل ضربه گیر یا بافر و… تعبیه می گردد. جهت نصب آسانسور ارتفاع مورد نیاز از کف چاله تا سطح کف سازی شده اولین توقف آسانسور قبل از بتون ریزی کف چاله حداقل باید 190 سانتی متر باشد.

در زمان بتون ریزی کف چاله با عنایت به نقشه سکوهای ضربه گیر زیر کابین و زیر قاب وزنه تعادل مطابق استاندارد بتون مگر و سپس آرماتوربندی و بتون ریزی می شود ارتفاع باقیمانده نباید کمتر از 150 سانتی متر شود.(مطابق مبحث مقررات ملی ساختمان) جهت اجرای سکوهای ضربه گیر طبق نقشه های اجرای آرماتورهای انتظار جهت سکوهای ضربه گیر در فونداسیون مذکور پیش بینی می شود

  • آهن کشی ، شاسی کشی چاه آسانسور : اگر عملیات کلاف بندی آهن کشی در پشت ستونها و در داخل دیوار قرار می گیرد می بایستی در محل نصب براکت ها بر روی کلافهای افقی فضای خالی مناسب پیش بینی شود تا از تخریب بعدی جلوگیری شود. جهت اجرای مناسب مورد فوق بر اساس نقشه های درب و ریل که توسط فروشنده آسانسور تهیه می شود امکان پذیر خواهد بود.
آسانسور
آسانسور

در این مرحله اجرای روشنایی داخل چاهک طبق دستورالعمل مربوطه باید انجام شود.

  • بالاسری (Overhead) : این ارتفاع را با OH نشان می‌دهیم. فاصله کف بالاترین توقف تا زیر سقف چاه آسانسور بالاسری یا overhead نام دارد. این فضا نیز به عنوان جان پناه برای تکنسین آسانسور و یا بازرس در هنگامی که کابین آسانسور در بالاترین حد ممکن خود در چاه قرار می‌گیرد تعبیه می‌گردد .
  • بتون ریزی سقف چاهك : بعد از اتمام عملیات نصب درب و ریل و صدور تأییدیه عملیات توسط فروشنده آسانسور باید طبق مشخصات فنی محل نصب ریلها نسبت به اجرای قالب گذاری آرماتور بندی و بتون ریزی اقدام گردد.
  • ایجاد موتورخانه یا اتاقک آسانسور: اتاق موتورخانه بر حسب ابعاد و نقشه اجرایی شرکت نصب کننده آساسنسور اجرا می گردد و و موتور آسانسور ، تابلو فرمان و … در آن نصب می شود. محل این اتاقک دقیقا بالای چاهک آسانسور بوده و مطابق ابعاد اعلامی شرکت نصب کننده آساسنسور می باشد.

همچنین عملیات متفرقه دیگری نیز برای تجهیز آسانسور در مراحل قبل از نصب نیاز می باشد که به این شرح است:

  • پیش بینی و اجرای کابل سه فاز تا محل موتور خانه و تابلو برق
  • اجرای چاه ارت
  • شاسی کشی
  • رنگ آمیزی شاسی ها
  • نصب ریل ها
  • نصب صفحه پلیت در زیر شاسی ها
  • نصب ضربه گیر ها و …

 

تحریریه به تام